Zdalny odczyt liczników a termin 2027
Termin 1 stycznia 2027 r. zbliża się, a wraz z nim istotna zmiana w sposobie opomiarowania ciepła i ciepłej wody użytkowej w budynkach wielolokalowych. Dla właścicieli i zarządców nieruchomości oznacza to konieczność weryfikacji istniejących urządzeń. Dla przedsiębiorstw wodociągowych, ciepłowniczych i dostawców technologii jest to również sygnał przyspieszającej cyfryzacji infrastruktury pomiarowej.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie wodomierze w Polsce trzeba wymienić do 2027 roku. Przepisy określają konkretny zakres urządzeń oraz warunki ich stosowania. Zrozumienie tych różnic ma znaczenie zarówno dla zgodności z prawem, jak i dla racjonalnego planowania inwestycji.
W praktyce wyzwanie wykracza poza zakup nowych liczników. Dotyczy sposobu pozyskiwania danych, organizacji odczytów, integracji systemów informatycznych oraz budowy infrastruktury, która będzie mogła funkcjonować przez kolejne lata.
Zdalny odczyt liczników a termin 2027 – co rzeczywiście wynika z przepisów?
Podstawowym aktem prawnym określającym termin modernizacji jest ustawa z dnia 20 kwietnia 2021 r. o zmianie ustawy o efektywności energetycznej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 868).
Jej art. 16 ustanawia termin 1 stycznia 2027 r. dla zastąpienia określonych urządzeń zamontowanych przed wejściem w życie zmian urządzeniami posiadającymi funkcję zdalnego odczytu.
Przepis odnosi się do:
- ciepłomierzy;
- podzielników kosztów ogrzewania;
- wodomierzy przeznaczonych do pomiaru ciepłej wody użytkowej.
Obowiązek wskazany w tym przepisie dotyczy właścicieli lub zarządców budynków wielolokalowych.
Istotne znaczenie ma art. 45a ustawy – Prawo energetyczne, który określa wymagania dotyczące wyposażenia budynków i lokali w urządzenia pomiarowe, uwzględniając w określonych przypadkach techniczną wykonalność oraz ekonomiczną opłacalność ich zastosowania.
Z kolei art. 16 ust. 2 dyrektywy (UE) 2023/1791 przewiduje możliwość wyposażenia istniejących urządzeń pomiarowych w funkcję zdalnego odczytu lub zastąpienia ich urządzeniami posiadającymi taką funkcję. W praktyce doposażenie może polegać na zastosowaniu kompatybilnych nakładek lub modułów radiowych, bez konieczności wymiany całego licznika. Możliwość takiej modernizacji oraz jej zgodność z wymaganiami prawnymi należy jednak oceniać indywidualnie, z uwzględnieniem konstrukcji urządzenia i obowiązujących przepisów krajowych.
Czy termin 2027 oznacza obowiązkową wymianę wszystkich wodomierzy?
Nie.
W przestrzeni publicznej pojęcie „wymiana wodomierzy do 2027 roku” bywa stosowane zbyt szeroko.
Wskazane przepisy dotyczące terminu 2027 obejmują wodomierze ciepłej wody użytkowej wykorzystywane w określonych warunkach rozliczania kosztów w budynkach wielolokalowych. Nie ustanawiają powszechnego obowiązku wymiany wszystkich wodomierzy zimnej wody w całym kraju.
To rozróżnienie jest szczególnie ważne dla przedsiębiorstw wodociągowych. Modernizacja wodomierzy zimnej wody może być uzasadniona ekonomicznie i technologicznie, ale nie należy przedstawiać jej jako bezpośredniego skutku tego konkretnego terminu ustawowego.
Skąd wynika kierunek zmian?
Podstawą europejską były regulacje dotyczące efektywności energetycznej, w tym dyrektywa (UE) 2018/2002 zmieniająca dyrektywę 2012/27/UE.
Obecnie istotnym punktem odniesienia jest także dyrektywa (UE) 2023/1791 w sprawie efektywności energetycznej. Jej art. 16 odnosi się do wymogu zdalnego odczytywania określonych liczników i podzielników.
Celem regulacji jest zwiększenie dostępności informacji o zużyciu energii, ułatwienie rozliczeń i stworzenie warunków do bardziej świadomego gospodarowania zasobami.
Nie chodzi więc wyłącznie o zmianę urządzenia pomiarowego, lecz o umożliwienie pozyskiwania danych bez konieczności fizycznego dostępu do każdego lokalu.
Które wodomierze i ciepłomierze obejmują wymagania?
Z perspektywy planowania inwestycji kluczowe jest prawidłowe przyporządkowanie urządzeń do odpowiednich przepisów.
Prawidłowa kwalifikacja powinna uwzględniać rodzaj budynku, charakter instalacji, przeznaczenie urządzenia i sposób rozliczania mediów.
W przypadkach, dla których ustawodawca przewidział ocenę technicznej wykonalności i ekonomicznej opłacalności, niezbędne jest zastosowanie właściwych kryteriów.
Szczegółowe warunki określa między innymi rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 7 grudnia 2021 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 2273).
Wniosek dla zarządców: przed przygotowaniem zamówienia należy ustalić, które urządzenia rzeczywiście wymagają wymiany lub dostosowania i czy istniejące instalacje umożliwiają modernizację oraz jakie wymagania musi spełnić docelowy system.
Dlaczego samo zastąpienie licznika urządzeniem radiowym może nie wystarczyć?
Wdrożenie zdalnego odczytu warto rozpatrywać jako przedsięwzięcie obejmujące urządzenia, komunikację i systemy przetwarzania danych.
Licznik wyposażony w nadajnik radiowy nie oznacza jeszcze, że przedsiębiorstwo dysponuje kompletnym systemem automatycznego zbierania danych.
Aby potencjał nowoczesnego opomiarowania został wykorzystany, konieczne jest zaprojektowanie odpowiedniego sposobu odbioru, transmisji i interpretacji wskazań.
Trzy poziomy infrastruktury zdalnego odczytu
- Warstwa pomiarowa
Obejmuje wodomierze, ciepłomierze, podzielniki i kompatybilne moduły komunikacyjne. Urządzenia rejestrują zużycie oraz mogą udostępniać dodatkowe informacje diagnostyczne, zależnie od konstrukcji i funkcjonalności.
- Warstwa komunikacyjna
Odpowiada za dostarczenie danych z urządzenia do systemu odbiorczego. Może wykorzystywać odbiór mobilny, odbiorniki stacjonarne lub rozwiązania łączące różne sposoby transmisji.
- Warstwa informatyczna
Umożliwia gromadzenie, walidowanie, analizowanie i udostępnianie danych pomiarowych. Integracja z systemami rozliczeniowymi oraz operacyjnymi decyduje o tym, w jakim stopniu przedsiębiorstwo ograniczy ręczne czynności.
Dopiero współpraca tych elementów pozwala mówić o spójnym rozwiązaniu telemetrycznym.
Zdalny odczyt nie zawsze oznacza odczyt automatyczny
W praktyce stosuje się różne modele pozyskiwania danych.
Walk-by polega na zbieraniu wskazań podczas przemieszczania się osoby wyposażonej w odbiornik w pobliżu urządzeń.
Drive-by umożliwia odbiór danych z wykorzystaniem urządzenia znajdującego się w pojeździe.
Odczyt stacjonarny wykorzystuje rozmieszczoną infrastrukturę odbiorczą, która może zbierać wskazania bez konieczności organizowania każdorazowego obchodu.
Możliwe są również architektury hybrydowe.
Nie należy automatycznie zakładać, że każdy system radiowy gwarantuje stałą dostępność aktualnych danych. Częstotliwość i niezawodność odczytów zależą od przyjętej architektury oraz parametrów rozwiązania.
Wybór powinien wynikać z wymagań organizacji, a nie wyłącznie z dostępności określonego urządzenia.
Wodomierze i ciepłomierze radiowe, Wireless M-Bus i LoRaWAN— technologie nowoczesnej telemetrii
Rozwój zdalnego odczytu liczników opiera się na technologiach komunikacji bezprzewodowej, które umożliwiają pozyskiwanie danych pomiarowych bez konieczności fizycznego dostępu do każdego urządzenia. W nowoczesnych systemach opomiarowania wody i energii cieplnej istotną rolę odgrywają między innymi Wireless M-Bus (wM-Bus) oraz LoRaWAN.
Obie technologie umożliwiają zdalne przesyłanie danych, jednak różnią się architekturą komunikacji, wymaganiami infrastrukturalnymi i sposobem organizacji odczytów.
Wireless M-Bus – sprawdzona technologia radiowego odczytu
Wireless M-Bus jest standardem komunikacji bezprzewodowej stosowanym w systemach pomiarowych, którego podstawy opisuje rodzina norm EN 13757, w szczególności EN 13757-4.
Technologia umożliwia transmisję danych pomiarowych z wodomierzy, ciepłomierzy i innych urządzeń do kompatybilnych odbiorników.
W zależności od zastosowanych urządzeń i konfiguracji systemu może być wykorzystywana zarówno w odczytach mobilnych (walk-by i drive-by), jak i w systemach stacjonarnych.
Przykładami urządzeń wykorzystujących technologię Wireless M-Bus są oferowane przez Globtree: Wodomierz radiowy WARIDA WGA wM-Bus oraz Ciepłomierz radiowy RC12. Urządzenia te umożliwiają zdalny odczyt danych pomiarowych i mogą stanowić element nowoczesnych systemów opomiarowania wody oraz energii cieplnej.
LoRa i LoRaWAN — komunikacja dla rozproszonej infrastruktury pomiarowej
Drugim rozwiązaniem wykorzystywanym w nowoczesnym opomiarowaniu jest technologia LoRa, stosowana między innymi w urządzeniach komunikujących się za pomocą protokołu LoRaWAN.
Wodomierze wyposażone w kompatybilne moduły LoRa mogą przesyłać dane pomiarowe do bramek sieciowych, a następnie do systemów informatycznych odpowiedzialnych za ich gromadzenie i przetwarzanie.
Technologia ta jest szczególnie interesująca w projektach obejmujących rozproszone punkty pomiarowe, gdzie istotne znaczenie mają zasięg komunikacji, energooszczędność oraz możliwość obsługi wielu urządzeń za pośrednictwem odpowiednio zaprojektowanej infrastruktury sieciowej.
Przykładami urządzeń wykorzystujących technologię LoRa są oferowane przez Globtree: Wodomierz radiowy WARIDA WGA z modułem LoRa oraz Ciepłomierz radiowy RC12 z modułem LoRa. Urządzenia te umożliwiają bezprzewodowe przesyłanie danych pomiarowych i mogą stanowić element nowoczesnych systemów zdalnego odczytu wody oraz energii cieplnej, szczególnie w rozproszonej infrastrukturze pomiarowej.
Na co zwrócić uwagę przy projektowaniu systemu?
Niezależnie od wyboru Wireless M-Bus czy LoRaWAN, planując wdrożenie należy uwzględnić:
- kompatybilność urządzeń pomiarowych i modułów komunikacyjnych;
- warunki propagacji sygnału radiowego;
- wymaganą częstotliwość przekazywania danych;
- żywotność baterii i przewidywany okres eksploatacji;
- bezpieczeństwo transmisji i zarządzanie kluczami;
- integrację z oprogramowaniem i systemami rozliczeniowymi;
- możliwość rozbudowy infrastruktury w przyszłości.
Interoperacyjność ma znaczenie strategiczne
Jednym z najważniejszych zagadnień przy wyborze technologii zdalnego odczytu jest interoperacyjność, czyli możliwość współpracy urządzeń i systemów pochodzących od różnych producentów.
Sama deklaracja obsługi określonej technologii nie gwarantuje jednak pełnej kompatybilności wszystkich elementów systemu. Różnice w konfiguracji, formatach danych, sposobach szyfrowania i interfejsach integracyjnych mogą wymagać dodatkowych prac.
Dlatego w zamówieniach technicznych warto określić nie tylko technologię komunikacji, ale również wymagania dotyczące wymiany i interpretacji danych, bezpieczeństwa oraz integracji.
Dla przedsiębiorstw wodociągowych, ciepłowniczych i zarządców infrastruktury właściwie dobrana technologia komunikacyjna stanowi podstawę budowy skalowalnego systemu zdalnego odczytu, który może być rozwijany wraz z przyszłymi potrzebami organizacji.
Zarówno Wireless M-Bus, jak i LoRaWAN mogą wspierać cyfryzację opomiarowania. O wartości wdrożenia decyduje jednak nie sama technologia radiowa, lecz sposób jej wykorzystania w całej infrastrukturze pomiarowej.
Zdalny odczyt jako element cyfrowej transformacji wodociągów i ciepłownictwa
Termin 2027 wynika z regulacji dotyczących określonych urządzeń, ale kierunek rozwoju technologii pomiarowych ma znacznie szersze znaczenie.
Dla przedsiębiorstw wodociągowych i ciepłowniczych zdalny odczyt może stać się elementem budowy infrastruktury umożliwiającej sprawniejsze zarządzanie danymi.
Od ręcznego odczytu do informacji operacyjnej
Tradycyjny model opomiarowania koncentruje się na okresowym uzyskaniu wskazania, które stanowi podstawę rozliczenia.
W modelu cyfrowym dane pomiarowe mogą być wykorzystywane również w innych procesach, między innymi do identyfikowania nietypowych zmian zużycia, analizowania trendów i planowania działań technicznych.
Wartość biznesowa pojawia się jednak dopiero wtedy, gdy informacje są odpowiednio kompletne, wiarygodne i dostępne w czasie adekwatnym do potrzeb organizacji.
Co może zyskać przedsiębiorstwo wodociągowe?
W zależności od architektury i zakresu wdrożenia zdalny odczyt wodomierzy może wspierać:
Ograniczenie kosztów obsługi odczytów. Zmniejszenie liczby wizyt terenowych pozwala zmienić organizację pracy zespołów odpowiedzialnych za pozyskiwanie wskazań.
Poprawę jakości danych rozliczeniowych. Regularne odczyty mogą ograniczać konieczność stosowania wartości szacunkowych.
Wcześniejszą identyfikację nieprawidłowości. Odpowiednia częstotliwość danych oraz funkcje analityczne mogą ułatwiać rozpoznawanie nietypowego zużycia i potencjalnych wycieków.
Efektywniejsze zarządzanie infrastrukturą. Dane z urządzeń końcowych mogą uzupełniać informacje wykorzystywane przez systemy operacyjne.
Nie każdy wodomierz radiowy automatycznie wykrywa wycieki. Taka funkcjonalność może wymagać odpowiednich danych, algorytmów i konfiguracji systemu.
Co równie ważne, dane z wodomierzy odbiorców nie zastępują pełnego monitoringu hydraulicznego sieci ani kompleksowego bilansowania strat wody.
Jakie znaczenie ma telemetria w ciepłownictwie?
W przedsiębiorstwach ciepłowniczych i systemach rozliczania ciepła nowoczesne opomiarowanie może wspierać bardziej regularny dostęp do informacji o zużyciu oraz sprawniejszą obsługę rozliczeń.
Dane pomiarowe mogą również stanowić uzupełnienie informacji wykorzystywanych do oceny pracy instalacji.
Trzeba jednak odróżniać odczyt zużycia od monitoringu parametrów technicznych sieci ciepłowniczej. Sam ciepłomierz nie zastępuje systemu pomiarów temperatur, ciśnień i innych wielkości niezbędnych w zaawansowanym zarządzaniu siecią.
Całkowity koszt posiadania zamiast ceny licznika
Wybór rozwiązania wyłącznie na podstawie ceny pojedynczego urządzenia może prowadzić do błędnych decyzji.
W analizie inwestycyjnej powinny znaleźć się także koszty:
- instalacji i uruchomienia;
- odbiorników oraz infrastruktury komunikacyjnej;
- licencji lub usług informatycznych;
- integracji z istniejącymi systemami;
- serwisu i utrzymania;
- wymiany baterii lub całego modułu, jeżeli konstrukcja tego wymaga;
- obsługi awarii i brakujących odczytów;
- przyszłej rozbudowy infrastruktury.
Właśnie dlatego decyzja o modernizacji powinna uwzględniać TCO — całkowity koszt posiadania systemu w zakładanym okresie eksploatacji.
Pięć błędów, które mogą zwiększyć koszt modernizacji opomiarowania
- Zakup urządzeń bez analizy warunków radiowych
Środowisko pracy ma istotny wpływ na niezawodność komunikacji.
Piwnice, studzienki wodomierzowe, metalowe obudowy, grube ściany i zabudowa techniczna mogą utrudniać transmisję.
Rozwiązanie działające poprawnie w warunkach laboratoryjnych nie musi zapewniać identycznej jakości odczytów w każdym budynku.
Dlatego przed dużym wdrożeniem wskazany jest pilotaż uwzględniający reprezentatywne lokalizacje.
- Brak jasno określonej architektury systemu
Przed wyborem urządzeń należy wiedzieć, czy organizacja potrzebuje odczytu mobilnego, stacjonarnego czy hybrydowego.
Każdy z tych modeli ma inne wymagania organizacyjne i kosztowe.
Zmiana koncepcji po zakupie dużej liczby liczników może powodować konieczność ponoszenia dodatkowych nakładów na odbiorniki, integrację lub rekonfigurację systemu.
- Pominięcie integracji z oprogramowaniem
Pozyskanie danych z urządzenia nie kończy procesu.
Należy jeszcze zadbać o ich interpretację, walidację oraz przekazanie do odpowiednich systemów.
Brak uzgodnionego sposobu wymiany informacji może sprawić, że pracownicy nadal będą ręcznie przenosić odczyty między aplikacjami.
- Nieuwzględnienie trwałości zasilania i obsługi serwisowej
W systemach bateryjnych żywotność urządzenia zależy między innymi od konfiguracji komunikacji, temperatury, sposobu użytkowania i konstrukcji elektroniki.
Deklarowany czas pracy powinien odpowiadać rzeczywistemu scenariuszowi eksploatacji.
Przy analizie ofert warto sprawdzić także sposób postępowania po wyczerpaniu baterii oraz koszty obsługi serwisowej.
- Brak wymagań dotyczących bezpieczeństwa i interoperacyjności
Projekt powinien określać sposób zabezpieczania transmisji, zarządzania kluczami, udostępniania danych i zapewnienia ciągłości działania.
W przeciwnym razie organizacja może uzyskać system, którego rozbudowa lub integracja będzie trudniejsza i droższa, niż zakładano.
Jak przygotować organizację do terminu 2027?
W 2026 roku czas pozostały do wskazanego terminu jest ograniczony. Właściciele i zarządcy budynków wielolokalowych powinni więc koncentrować się przede wszystkim na ustaleniu rzeczywistego zakresu koniecznych działań.
Etap pierwszy: audyt istniejącego opomiarowania
Należy zinwentaryzować ciepłomierze, podzielniki i wodomierze ciepłej wody użytkowej.
Przy każdym urządzeniu warto ustalić datę montażu, dostępność funkcji zdalnego odczytu oraz zgodność z wymaganiami właściwymi dla danej instalacji.
Nie wszystkie urządzenia wymagają identycznego sposobu modernizacji.
Etap drugi: analiza techniczna i ekonomiczna
Dla przypadków objętych odpowiednimi przesłankami konieczne jest uwzględnienie technicznej wykonalności i ekonomicznej opłacalności.
Analiza powinna być oparta na przepisach i rzeczywistych warunkach instalacji, a nie jedynie na ogólnej deklaracji dostawcy.
Etap trzeci: wybór rozwiązania
Na tym etapie warto określić wymagania dotyczące:
- komunikacji radiowej;
- sposobu pozyskiwania odczytów;
- bezpieczeństwa danych;
- kompatybilności urządzeń;
- dostępności danych dla systemów rozliczeniowych;
- kosztów utrzymania.
W przypadku rozbudowanych instalacji wskazane jest sprawdzenie działania rozwiązania w rzeczywistych warunkach.
Etap czwarty: harmonogram wdrożenia
Realistyczny plan powinien uwzględniać dostawy urządzeń, dostępność ekip instalacyjnych, dostęp do lokali, konfigurację systemu oraz odbiór techniczny.
Sam montaż nie powinien być jedynym kryterium zakończenia przedsięwzięcia. Należy także potwierdzić poprawność odczytów i ich wykorzystania w docelowym procesie.
Osobna strategia dla przedsiębiorstw wodociągowych
Dla operatorów wodociągowych modernizujących wodomierze zimnej wody punkt wyjścia jest inny.
Termin 2027 nie stanowi uniwersalnego obowiązku wymiany tych urządzeń, ale może być impulsem do opracowania wieloletniej strategii wdrożenia telemetrii.
Taką strategię warto oprzeć na ocenie stanu infrastruktury, kosztach obecnego procesu odczytowego, wymaganiach dotyczących danych oraz przewidywanych potrzebach przedsiębiorstwa.
Co po 2027 roku? Od odczytu liczników do zarządzania danymi
Najważniejszą zmianą, którą umożliwia nowoczesne opomiarowanie, jest stopniowe przekształcanie wskazań liczników w dane użyteczne dla zarządzania.
W tradycyjnym modelu odczyt jest przede wszystkim zdarzeniem rozliczeniowym.
W modelu bardziej zaawansowanym dane mogą być analizowane w kontekście historii zużycia, zdarzeń eksploatacyjnych i informacji z innych systemów.
Telemetria jako element infrastruktury cyfrowej
Rozwój zdalnego odczytu otwiera możliwość łączenia danych pomiarowych z rozwiązaniami analitycznymi i operacyjnymi.
Może to wspierać planowanie inwestycji, ocenę jakości procesów i identyfikowanie obszarów wymagających interwencji.
Ważne jednak, aby skala ambicji odpowiadała jakości dostępnych danych.
Nie każde wdrożenie potrzebuje zaawansowanych algorytmów predykcyjnych. W wielu organizacjach pierwszym, najbardziej wartościowym krokiem będzie zapewnienie regularnych, wiarygodnych i łatwo dostępnych odczytów.
Podsumowanie: termin 2027 to obowiązek dla określonych instalacji i szansa na szerszą modernizację
Termin 1 stycznia 2027 r. stanowi ważną datę dla właścicieli i zarządców budynków wielolokalowych, w których eksploatowane są urządzenia objęte odpowiednimi przepisami dotyczącymi zdalnego odczytu.
Nie jest jednak powszechnym terminem obowiązkowej wymiany wszystkich wodomierzy zimnej wody.
Dla przedsiębiorstw wodociągowych, ciepłowniczych i samorządów najistotniejsza lekcja jest szersza: nowoczesne opomiarowanie należy projektować z uwzględnieniem całego procesu pozyskiwania i wykorzystywania danych.
Licznik mierzy zużycie. Dobrze zaprojektowany system zdalnego odczytu pomaga przekształcić ten pomiar w użyteczną informację.
To właśnie ta różnica będzie coraz ważniejsza w kolejnych etapach cyfryzacji infrastruktury komunalnej.
Globtree – technologia zdalnego odczytu liczników dla nowoczesnej infrastruktury
Cyfryzacja opomiarowania to nie tylko odpowiedź na zmieniające się wymagania prawne, ale przede wszystkim inwestycja w nowoczesne, sprawniejsze zarządzanie infrastrukturą wodociągową i ciepłowniczą. W GlobTree rozwijamy rozwiązania technologiczne wspierające zdalny odczyt liczników, komunikację radiową i telemetrię. Specjalizujemy się w rozwiązaniach umożliwiających radiowy odczyt. Rozumiemy, że skuteczna modernizacja systemów pomiarowych wymaga czegoś więcej niż samego urządzenia. Kluczowe są niezawodna komunikacja, odpowiednie dopasowanie technologii i możliwość wykorzystania danych w codziennych procesach przedsiębiorstwa.
Nasze rozwiązania wpisują się w potrzeby przedsiębiorstw wodociągowych, ciepłowniczych, zarządców infrastruktury oraz organizacji poszukujących nowoczesnych metod pozyskiwania danych pomiarowych. W Globtree patrzymy na zdalny odczyt liczników jako na element szerszej transformacji cyfrowej. Technologia radiowa pozwala stopniowo odchodzić od tradycyjnych metod zbierania wskazań i tworzyć podstawy nowoczesnego zarządzania danymi. Niezależnie od tego, czy planujesz wdrożenie systemu zdalnego odczytu wodomierzy, rozbudowę istniejącej infrastruktury pomiarowej, czy poszukujesz technologii komunikacyjnej dla nowego projektu, zapraszamy do kontaktu z naszym zespołem.
Chętnie porozmawiamy o Twoich potrzebach, wymaganiach technicznych i możliwościach zastosowania naszych rozwiązań. Skontaktuj się z nami i sprawdź, jak możemy wesprzeć rozwój Twojej infrastruktury pomiarowej.